8078
شناسه خبر: 8078
بازدید: 1

در این نوشتار تصمیم داریم به بررسی اثرات زیست محیطی سدها بپردازیم. ایجاد یک سد بزرگ با حجم ذخیره زیاد می تواند اثرات همه جانبه و قابل ملاحظه ای نظیر اثرات فیزیکی، بیولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و اکولوژیکی را در برداشته باشد. با ما همراه باشید.

پیشنهاد مطالعه: معرفی انواع سد با عکس و مشخصات آنها

سال هاست که احداث سدها به عنوان مانعی در برابر حرکت آب و ذخیره کردن آن در مخازن عظیم، کنترل سیلاب و تولید انرژی و … یکی از راهکارهای اساسی به شمار رفته است. علاوه بر آن، سدهای بزرگ نمادهای غرور ملی و استیلای نبوغ انسانی بر طبیعت، تامین کننده برق، آب و غذا، مهارکننده سیلاب ها، آبادکننده بیابان ها، و تضمین کننده استقلال ملی هر کشور بوده است. هر چند احداث سدهای بزرگ به واسطه مزایای اجتماعی و هزینه های زیاد آنها و با وجود منافع زیاد آن، مضراتی را نیز به همراه داشته که در پاره ای از موارد جبران ناپذیر هستند.

امروزه در مطالعات طراحی که بر اساس یافته های جدید انجام می شوند، همان طور که مسائل اقتصادی و تکنیکی مورد توجه قرار می گیرند، ارزش های زیست محیطی، اجتماعی و فرهنگی نیز باید مورد توجه قرار گیرند. در این زمینه انواع سدها از جمله سدهای زیرزمینی نیز موجب آلودگی هایی نظیر آلودگی نیتروژنی بر روی آب های زیرزمینی خواهند شد. امروزه تصویب نهایی یک طرح منوط به مثبت بودن نتایج ارزیابی زیست محیطی آن طرح می باشد.

به طور کلی ارزیابی زیست محیطی عبارت است از فرآیند، جریان بررسی و مطالعات رسمی جهت پیش بینی اثرات فعالیت ها و عملکردهای یک پروژه بر محیط زیست، سلامت انسان ها و رفاه اجتماعی و یا به عبارت دیگر شناسایی و ارزیابی سیستماتیک پیامدهای پروژه ها، برنامه ها و طرح ها بر اجزاء فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیکی، فرهنگی و اقتصادی، اجتماعی محیط زیست می باشد.

اثرات زیست محیطی سدها

ایجاد یک سد بزرگ با حجم ذخیره زیاد می تواند اثرات همه جانبه و قابل ملاحظه ای در برداشته باشد. برای نمونه می توان اثرات فیزیکی، بیولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و اکولوژیکی را نام برد. اثرات زیست محیطی سدها ممکن است به دو صورت ظاهر شوند :

  • اثرات متقابل زیست محیطی مثبت یا مفید
  • اثرات متقابل زیست محیطی منفی یا زیان بخش

1 – اثرات متقابل زیست محیطی مثبت یا مفید

فواید عمده اولیه پس از ساخت منابع آبی عبارت است از :

  • فواید کنترل سیل: تاثیرات سیل را کاهش داده و رفع می کنند.
  • فواید توسعه زمین: فواید زیادی هستند که پس از افزایش محصولات در خاک به دلیل زهکشی و افزایش خشکی ها، حاصل می شوند.
  • مزایای انرژی الکتریسیته: در تولید انرژی نقش به سزایی دارند.
  • مزایای حمل و نقل: این فواید در مواردی رخ می دهد که در پروژه حمل و نقل راه آبی مطرح است.
  • تامین آب آشامیدنی و خانگی که از هم متفاوتند و باید جداگانه بررسی شوند.
  • مزایای آبرسانی: تفاوت بین مزایای شرایط خشک و آبیاری را مشخص می کند.

سد هیدروالکتریکی

تصویر 1 – مقطع یک سد هیدروالکتریک که با توربین، برق تولید می کند

2 – اثرات متقابل زیست محیطی منفی یا زیان بخش

اثرات زیست محیطی سدها وابسته به محل قرارگیری آن ها خواهد بود. اثرات زیست محیطی سدها را می توان براساس معیارهای متفاوت کوتاه مدت و طولانی مدت، منطقه احداث سد، تاثیرات اجتماعی و غیر اجتماعی مفید و مضر، طبقه بندی کرد. اگر چه دسته بندی های دیگری نیز وجود دارند. به طور کلی بر اساس دستورالعمل کمیته بین المللى سدهای بزرگ، مطالعات اثرات زیست محیطی سدها باید در قالب بخش هایی که شامل اثرات فیزیکی و شیمیایی، اثرات بیولوژیکی، اثرات بهداشتی، اثرات اجتماعی و اقتصادی است، انجام گیرد. البته در بیشتر موارد اثرات زیست محیطی برای دو دوره ساخت و بهره برداری به طور جداگانه بررسی و ارزیابی می شوند.

الف – اثرات فیزیکی و شیمیایی سدها

اثرات فیزیکی و شیمیایی وارد بر سدها به ترتیب زیر بیان می شود:

احداث سد به عنوان مانعی در مقابل حرکت و عبور اجسام شناور در مسیر رودخانه ها نظیر درختان، قطعات یخ، ماهیان، کشتی ها و … عمل می کند.

با رسوب گذاری مواد رسوبی در مخزن و دریاچه سد، احداث سد موجب کاهش نسبی مواد جامد و رسوبات رودخانه ای می شود. این امر توازن طبیعی پتانسیل انتقال رسوب را در پایین دست سد به هم زده و موجب تشدید فرسایش در مسیر رودخانه پایین دست می شود.

اثرات زیست محیطی سدها

تصویر 2 – ایجاد رسوب در مخزن سد از اثرات زیست محیطی سدها

اثر رسوب در مخزن در مسدود نمودن دریچه ها و تخلیه کننده ها.

اثر خروج آب گل آلود حاوی مواد رسوبی به روی مناطق پایین دست سد و محیط زیست منطقه.

وقوع سیلاب های زیاد ناشی از رهاسازی آب سرریزها و تخلیه کننده ها موجب تغییرات عمده فیزیکی و شیمیایی و بیولوژیکی در پایین دست سدها می گردد.

اثر بر تغییرات سطح آب زیرزمینی.

زمین لغزه: در نتیجه واکنش بین سطح آب دریاچه و مرطوب شدن محیط و لایه بندی مختلف در کنار مخزن، زمین لغزه ایجاد می گردد که اثرات آن به دو صورت کاهش حجم دریاچه و ایجاد امواج بلند و لب ریزی سد و یا تخریب آن ظاهر می شود.

ایجاد زلزله های القایی: در نتیجه تاثیر بار آب بر روی کف دریاچه امکان وقوع زلزله های القایی وجود دارد.

اثر دریاچه سد بر آب و هوا: دریاچه های بزرگ با تشکیل مه و بالا بردن نم نسبی در محدوه دریاچه، موجب تغییرات آب و هوایی در مقیاس میکرو اقلیم می شوند.

سیستم آبی ممکن است در نتیجه تخریب طبیعت تغییر کند و طغیان های غیر منتظره ایجاد شده و به دنبال آن پوشش گیاهی و ساختار طبیعی در شریان های رودخانه دچار صدمه شود.

به دلیل افزایش سطح آب، تبخیر سطحی افزایش می یابد.

برخی تغییرات جوی به دلیل تغییر در درصد رطوبت هوا، دمای هوا، جابجایی هوا در مقیاس بزرگ و تغییرات توپوگرافی منطقه به دلیل حجم زیاد آب، ایجاد خواهد شد.

شور شدن اراضی کشاورزی به علت بالا رفتن سطح آب زیرزمینی و زه دار شدن اراضی ناشی از آبیاری سطحی است. هنگامی که سطح آب زیرزمینی به سطح زمین نزدیک می شود، پدیده موئینگی، نمک موجود در خاک را به سطح می کشاند. حتی وقتی استفاده از آب زیر زمینی تحت کنترل مناسب قرار می گیرد، به علت بدی کیفیت آب زیرزمینی، ممکن است شوری ثانویه به وجود آید. شور شدن اراضی موجب می شود که عملکرد محصولات حساس به شوری کم شده و در نتیجه زمین غیر مولد گردد.

ب – اثرات بیولوژیکی سدها

از جمله اثرات زیست محیطی سدها ، اثرات بیولوژیکی آن ها می باشد که به ترتیب زیر می توان به آن ها اشاره کرد:

کاهش غلظت مواد غذایی در پایین دست سد و اثرات آن بر جامعه نباتی و حیوانی آن ناحیه.

اثر ذخیره آب در مخازن کم عمق در رشد و نمو پلانکتون ها.

اثر دریاچه سد بر جوامع حیوانی و نباتی در محدوده مخزن و بالادست آن از جمله مهاجرت حیوانات، رشد و نمو گیاهان، پذیرش حیوانات و نابودی بعضی از گونه ها.

لایه بندی دمایی و امکان استفاده از آب با درجه پایین این دریاچه برای مصارف نیروگاه ها و مصارف آشامیدنی و غیره.

در نتیجه ساخت سد و نگه داشتن رسوبات در مخازن آن، مانعی برای تغذیه کانال های پایین دست و سواحل از این رسوبات ایجاد شده و امکان فرسایش نیز وجود خواهد داشت. از آنجا که این امر مانع از حمل رسوبات می شود، مناطق تخم گذاری ماهی هایی که در اکوسیستم رودخانه زندگی می کنند نیز محدود می شود.

زاد و ولد ماهی های مهاجر به دلیل سیل هایی که به بستر تخم گذاری صدمه وارد می کنند، متوقف شده و هنگام عملیات خاک برداری و اندود کردن بستر رودخانه ها، امکان تخریب تخم ها در بسترهای شنی ایجاد خواهد شد.

دمای آب، توزیع نمک و اکسیژن، در پی تشکیل مخازن ممکن است تغییر کرده و موجب تولید گونه های جدید خواهد شد.

از آنجایی که سد همچون یک مانع عمل می کند، مسیرهای طبیعی حیوانات بسته می شود. همچنین مانع حرکت ماهی های بالادست به منظور تخم گذاری و تغذیه آنها شده، بنابراین از جمعیت ماهی ها به میزان قابل توجهی کاسته می شود.

ماهی ها هنگام عبور از دریچه های سد، توربین ها و پمپ های سدهای غول پیکر دچار آسیب می شوند. تخلیه و زهکشی مرداب ها و آب های انباشته ی دیگر و عملیات خاک برداری که موجب تغییر در ساختار بستر رودخانه می شوند، تاثیرات منفی بر موجودات زنده داشته و حتی ممکن است موجب مرگ آن ها شود.

مرگ و میر ماهی ها از اثرات زیست محیطی سد ها

تصویر 3 – مرگ و میر ماهی ها از اثرات زیست محیطی سدها بر طبیعت

در کیفیت آب تغییرات جدی ایجاد خواهد شد.

آزاد شدن مواد سمی (آفت کش ها، فلزات سمی و غیره) و تراکم آنها در زنجیره غذایی ممکن است فوراً بر حیوانات حساس اثر گذاشته و زمانی که رودخانه قادر به احیاء خود نباشد، نسل آن ها را منقرض نماید.

حیات بیولوژیکی رودخانه هم در مخازن و هم در پایین دست به سرعت تغییر می کند. هنگام پر شدن مخازن، با رفتن زمین ها به زیر آب، زمین های خشک کاهش و مرزهای آبی گسترش پیدا می کند، بنابراین محل سکونت انسان ها، حیوانات و گیاهان تغییر می کند و ممکن است جنگل ها و زمین های کشاورزی به زیر آب بروند.

ارتباط آب، خاک و مواد غذایی که بعد از سیل ها و طغیان ها مستقر شده اند، در طول زمان در پایین دست سدها تغییر می کند. این تغییرات اجباری بر روی گیاهان، جانوران و سنت های کشاورزی مردم منطقه رخ داده که تأثیر آن تا کیلومترها قابل گسترش و پیش بینی خواهد بود.

با توجه به اینکه آب گیری از سد در فصل پر آبی صورت می گیرد. در نتیجه میزان کمتری آب به پایین دست سد و رودخانه می رسد. با توجه به حجم ثابت فاضلاب و سایر آلاینده های ورودی در بخش های پایین دست، انتظار می رود به بار آلودگی در پایین دست سد افزوده گردد. همچنین در دوره کم آبی غلظت آلاینده های آب های سطحی در بخش های پایین دست افزایش می یابد؛ به طوری که این امر با برداشت زیاد آب در پایین دست تشدید می شود.

پ – اثرات بهداشتی سدها

یکی دیگر از اثرات زیست محیطی سدها ، اثرات بهداشتی احداث آن ها بر طبیعت می باشد که می توانند به صورت زیر باشند:

دریاچه سدها می تواند منبع بسیاری از بیماری های واگیر نظیر مالاریا و بیماری های خونی گردد، این امر در پاره ای از کشورها از جمله در کشورهای آفریقایی منجر به خسارات بسیار شده است.

اثر دریاچه بر رشد و نمو گیاهان: در دریاچه کم عمق، رشد و نمو گیاهان آبی موجب وارد آمدن خسارت به ماهی ها شده و محیط مناسبی برای تخم ریزی حشرات فراهم می کند.

ت – اثرات اجتماعی و اقتصادی سدها

اثرات اجتماعی و اقتصادی مخرب احداث سدها را می توان به ترتیب زیر بیان کرد:

اثرات احداث سد بر روستاهای مجاور: روستاها و جوامعی که در دریاچه سد غرقاب می شوند، این پدیده باعث افزایش جمعیت شهرها و پیدایش شغل های کاذب می شود.

اثر احداث سد بر تاسیسات و سازه ها: از بین رفتن جاده ها و خطوط انتقال نیرو در نتیجه عبور از داخل دریاچه ها، عدم دسترسی به نقاطی از محدوده سد، کانال های قدیمی، آب بندها و غیره از جمله ضایعات ایجاد سدهای بزرگ است.

از بین رفتن زمین های کشاورزی برای تهیه مصالح و یا زیر آب رفتن آنها باعث بیکاری عده زیادی از افراد می شود.

گاهی اشتغال کارگران غیر بومی در مرحله ساخت و توسعه توریسم در دوران بهره برداری از دیگر مشکلاتی هستند که تا حدودی باعث برهم زدن امنیت شهر و روستا می شوند. این مشکلات در بعضی از موارد نظیر جلب گردشگر، به شکل حادی در آمده و در دراز مدت می تواند باعث تغییر ساختار سنتی و فرهنگی آن شهر یا روستا شود.

مناطق باستانی و تاریخی و مکان های با توپوگرافی خاص و زیبا، که به ندرت یافت می شوند، با رفتن به زیر آب ناپدید می شوند.

ث – تأثیرات سدها بر سیستم هیدرولیکی

تأثیر عمده هیدرولیکی تبدیل حوزه رود از یک بستر دارای جریان به یک مخزن ساکن است. بنابراین پایین دست دچار تغییرات آنی می شود. به طوری که با انباشته شدن آب در مخزن سد، پایین دست یا بخشی از آن خشک می شود. در طول این مدت تعادل هیدرولیکی مختل شده، تخریب های برگشت ناپذیر، نابودی یا جهش ساختاری ناگهانی در اکوسیستم آبی مشاهده می شود. فساد گیاهان و جانوران مرده در جریان آب، سرعت می یابد، بنابراین جریان آب بالادست آلوده می شود، بدون حضور اکسیژن در بخش های عمیق تر، تیرگی رنگ در مدت طولانی و معمولا همراه با بوی فساد ناشی از دفع سولفور هیدروژن خواهد بود. گرچه بعد از این مرحله، امکان تشکیل اکوسیستم جدیدی برای رودخانه وجود دارد. ولی این ناحیه، تعادل جدید برای اکوسیستم خاکی و حتی محیط دریایی که رودخانه به آن می پیوندد، شانس بازگشت به موقعیت پیشین را ندارد.

ج – تاثیر بر آلودگی صوتی

تولید آلودگی صوتی یکی دیگر از اثرات زیست محیطی سدها می باشد. در طی فاز ساختمانى با ورود دستگاه ها و ماشین آلات ساخت سد، تراز سر و صدا در منطقه به شدت افزایش می یابد. صدای تولید شده توسط ماشین آلات مربوطه و همچنین انفجارهایی که در عملیات ساخت سد انجام می گیرد، باعث برهم زدن آرامش حاکم بر منطقه شده و تأثیرات نامطلوبی بر حیات وحش محدوده انجام عملیات ساختمانی طرح بر جاى می گذارد. ترک آشیانه، مهاجرت به نواحی مجاور، احتمال سقط جنین در پستانداران و تخم گذاری پرندگان از جمله تأثیرات و پیامدهای آلودگی صوتی ناشی از فعالیت های پروژه در فاز ساختمانی می باشند.

سد Oroville

تصویر 4 – از اثرات زیست محیطی سدها ، تولید آلودگی صوتی حین ساخت سد می باشد. سد خاکی Oroville در آمریکا

چ – تاثیر سدها بر سیستم جوی

تغییرات در درصد رطوبت، دما و جابجایی هوا به دلیل حجم زیاد آب ساکن، اقلیم مربوط به توپوگرافی منطقه را تغییر خواهد داد. علاوه بر این، تغییرات آب و هوایی درجه بندی شده نیز مشاهده می شود. به عنوان مثال با احداث سد کلقان در آذربایجان شرقی، حجم بسیار زیادی آب در پشت سد ذخیره شده که این حجم زیاد آب، اثراتی بر هوا و اقلیم منطقه ایجاد می کند. از جمله این تغییرات می توان به افزایش جذب انرژی خورشیدی در سطح منطقه، تبادل دما بین آب دریاچه سد و جو مجاور و تغییرات در مقدار تبخیر و مه نام برد. با افزایش سطح تبخیر مقدار تبخیر افزایش می یابد. اگرچه این تغییرات ممکن است برای سلامتی انسان ها چندان مضر نباشد، اما برای بسیاری از گیاهان و حیوانات قابل توجه بوده و تأثیرات ثانویه آن ها بر انسان ها بروز خواهد کرد.

یکی دیگر از اثرات زیست محیطی سدها ، انتشار گاز گلخانه ای از مخازن به دلیل گندیده و فاسد شدن پوشش گیاهی و جریان کربن از حوضه می باشد. قابل ذکر است که با توسعه منطقه، وضعیت ترافیک تغییر کرده و بر تردد وسایل نقلیه و در نتیجه آلودگی هوا افزوده خواهد شد.

ح – تاثیر سدها بر زندگی بشر

گرچه سدها نشانه مهمی از پیشرفت و توسعه به حساب می آیند، اما برای افرادی که مزارع کشاورزی و خانه هایشان به زیر آب خواهد رفت، به راحتی قابل پذیرش نیست. به عنوان مثال هنگامی که دریاچه Volta در سال 1969 در غنا احداث شد، گرچه مکان به مراتب مناسب تری برای 80000 نفر از ساکنان منطقه فراهم شد اما پس از مدتی 100000 نفر بازگشته و خانه هایشان را بدون طرح و نقشه بر ساحل دریاچه بنا کردند. چنین تجربه های ناموفقی ناشی از جامعه شناسی غیر صحیح می تواند برای بیوسیستم منطقه و منابع خطرناک باشد.

پیش از شروع احداث سد تغییراتی در سیستم اشتغال و تولید صورت می گیرد، از جمله سلب مالکیت زمین ها، اشتغال کارگران ساختمانی و حمل مصالح به کارگاه است. کارگران ساده از همان منطقه به کار گرفته می شوند در حالی که تکنسین ها و متخصصین از مناطق دیگر استخدام می شوند. عموماً اقامتگاه ها، ساختمان های عمومی، بیمارستان ها و مدارس و… برای کسانی که از مناطق دیگر می آیند ساخته می شوند. هرچه امکانات بیشتری برای استفاده عمومی فراهم شود، سد بیشتر به نوعی سمبل پیشرفت و توسعه تبدیل می شود.

به این ترتیب شرایط اقامت بهبود پیدا کرده و تغییراتی در نیازهای حیاتی از جمله آب آشامیدنی، فاضلاب خانگی و تصفیه فاضلاب ایجاد می شود. ضمن آنکه زندگی اجتماعی فعال تر شده، معاملات افزایش یافته و فعالیت های فرهنگی افزایش می یابد. اصلاحات مهمی در سیستم حمل و نقل مشاهده شده و راه های آبی و محیط اطرافشان از این نظر اهمیت پیدا می کنند. مسیرهای جدیدی که برای جلوگیری از هرگونه توقف در خدمات حمل و نقل ساخته شده اند منجر به افزایش هزینه های مادی و زیست محیطی می شوند.

سدها با ذخیره آب در مخازن خود، احتمال بروز سیل در پایین دست را کاهش می دهند. بدون شک در این پروژه ها، قابلیت ها و مزایای بسیاری وجود دارد. توسعه صنعتی سرعت یافته، شبکه آبرسانی و تولیدات غذایی به دلیل افزایش تولید برق پیشرفت می کند. بنابراین پس از مقایسه ضررها و منافع سدها برای یک مدت طولانی، می توان در مورد احداث آن تصمیم گیری کرد، شاید ضررهای ناخواسته سدها در آینده به دلیل مزایای آنها چندان زیاد به نظر نرسند. اما در کنار این سازه های مهندسی عظیم باید این موضوع را خاطر نشان نمود که نمی توان تنها یک بخش از اکوسیستم را تغییر داد، زیرا همه ی زنجیره ها در اکوسیستم به هم مرتبط هستند. حتی اگر یک بخش از این زنجیره جدا شود، همه سیستم را ویران خواهد کرد. بنابراین در مرحله طراحی باید جزئیات محیط زیست مورد توجه قرار گرفته و پیش از وقوع خسارت های جبران ناپذیر، پیشگیری های لازم انجام گیرد.

سخن پایانی

با توجه به روند رو به رشد تکنولوژی و توانمندتر شدن انسان ها در غلبه بر طبیعت، متاسفانه هر روز شاهد از بین رفتن بخشی از این موهبت الهی به دست خود هستیم. همان طور که بارها اشاره شده، با وجود منافع زیادی که ساخت سدها به همراه دارند، نادیده گرفتن اثرات زیست محیطی سدها ، نتایج منفی احداث آنها بر محیط زیست و نهایتاً بر زندگی انسان در دراز مدت، شاید بهتر باشد تا بیشتر به روش های جایگزین جهت مهار آب و کنترل سیلاب اندیشیده شود. در برخی از کشورها با استفاده از سدهای خارج از بستر یا استفاده از بندها و سدهای کم ارتفاع تا حدی نیاز به استفاده از سدهای بلند با مخازن بزرگ که طبیعتاً اثرات بیشتری بر طبیعت دارند، غلبه کرده و آثار منفی این سازه های عظیم را کاهش داده اند. ضمن آنکه با جدی گرفتن نتایج ارزیابی زیست محیطی و عمل به آنها می توان بخشی از این اثرات مخرب را کاهش داد.

منبع: مقاله بررسی اثرات زیست محیطی احداث سد –  محمدرضا پیرستانی، مهدی شفقتی

نویسنده

مجید غواصیه
فارغ التحصیل کارشناسی مهندسی عمران از دانشگاه شیراز هستم. موضوعات مورد علاقه من راه سازی، حمل و نقل، مهندسی ترافیک و مسائل مربوط به محیط زیست می باشد.

مشاوره از طریق واتساپ