شناسه خبر: 4900
بازدید: 2

در این پست تصمیم داریم به تاریخچه راه آهن در ایران و جهان بپردازیم. سپس یکی از شاهکارهای مهندسی استان مازندران، پل ورسک را بررسی خواهیم کرد و در انتها خصوصیات و امتیازات راه آهن را برمی شماریم. با ما همراه باشید.

تاریخچه راه آهن

تاریخچه راه آهن در جهان به پیش از انقلاب صنعتی بر می گردد. جایی که نخستین قطار با نیروی اسب جابه جا می گردید. ریل های این مسیر در ابتدا از چوب و سپس از چدن بودند.

نخستین راه آهن جهان در 7 سپتامبر 1825 در انگلستان بین Stockton و Darhington به مسافت 39 کیلومتر توسط ژرژ استفنسون ساخته شد. پس از آن ساخت راه آهن در دیگر کشورهای جهان به ویژه در اروپا آغاز گشته و در کمترین زمان گسترش یافت.

خط آهن بروکسل به Malines در 1835، خط آهن نورمبرگ به Furth در سال 1835، مسیر پاریس به  Pecq در سال 1837، خط آهن اسپانیا ( Tarragone-Reuss ) در سال 1836 و خط آهن روسیه (سن پطرزبورگ به Tsarskoie selok) در سال 1838، نمونه هایی از فراگیرشدن این صنعت می باشد. پس از جنگ جهانی اول، راه آهن سازی شاخص پیشرفت هر کشور به شمار می آمد. ساخت راه آهن در آن سال ها برای هر کشوری نمادی از اراده ملی به حساب می آمد. در سال 1938 طول خطوط راه آهن در کشورهای پیشرفته مطابق جدول 1 بوده است.

تاریخچه راه آهن

جدول 1 . طول خطوط راه آهن کشور های پیشرفته در سال 1938

تاریخچه راه آهن در ایران

در ایران نخستین بار در سال 1888 ( 1267 خورشیدی) خط راه آهن تهران – ری توسط برادران بلژیکی بواتال به طول 8 کیلومتر ساخته شد. در 1915 راه آهن تبریز به جلفا با طول 146 کیلومتر به دست روس ها ساخته شد. در سال 1916 ( 1295خورشیدی) خط آهنی بین کویته پاکستان تا زاهدان به طول 92 کیلومتر با پهنای 1676 میلی متر بدست انگلستان توسط سربازان هندی ساخته شد. در سال های 1295 تا 1298 خورشیدی چند خط آهن در حوالی بوشهر و برازجان به طول 41 کیلومتر توسط سربازان هندی و کارگران ایرانی برای انگلیسی ها ساخته شد. احتمالاً برای برداشت نفت و یا پشتیبانی پلیس جنوب، این خطوط ساخته شد. چون ساختار آن بسیار ضعیف بود در مدت کوتاهی آن خط برچیده شد. هیچ ایرانی بر روی این خطوط سفری انجام نداد.

در سال 1314 خورشیدی ساخت راه آهن سراسری در مجلس به تصویب رسید. در 23 مهر 1316 کلنگ آن در ایستگاه تهران به زمین زده شد. در سوم شهریور 1317 این راه آهن سراسری از بندر ترکمن تا بندر امام خمینی به طول 1391 کیلومتر که از تهران تا بندر ترکمن به طول 461 کیلومتر و از تهران تا بندر امام خمینی 931 کیلومتر بود، به بهره برداری رسید.

پل وِرِسک

این پل (شکل 1) از شاهکارهای مهندسی زمان خویش به حساب می آمد که در زمان حکومت رضا شاه در ایران توسط آلمانی ها و در طول جنگ جهانی دوم در شهرستان سواد کوه استان مازندران و به رهبری سرمهندس اتریشی خود یعنی والتر اینگر ساخته شد. این پل راه ارتباطی راه آهن سراسری شمال جنوب بوده که با شگفتی تمام و با ابزارآلات بسیار ساده مانند دینامیت، دریل دستی ساخته شده بود و در ساخت آن هیچ سازه فلزی استفاده نشده است. این پل دوران جنگ جهانی دوم پل پیروزی نامیده می شد. رضا شاه شخصاً برای افتتاح این پل به سوادکوه همان زادگاه خویش رفت و به دستور او سرمهندس اتریشی موظف شد تا در هنگام عبور اولین قطار از روی پل، بر روی آن قرار گرفته تا در صورت تخریب پل، اولین شخص کشته شده خود او باشد.

این بنا از ملات سیمان و شن شسته شده و آجر ساخته شده است. پل ورسک دارای 66 متر دهانه قوس اصلی و 110 متر ارتفاع از ته دره می باشد و طول کلی این پل 72.3 متر می باشد. هزینه ساخت آن در زمان خود بالغ بر دو میلیون و 611 هزار تومان بوده است.

پل ورسک

پل ورسک

شکل 1 – پل ورسک

خصوصیات، ویژگی ها و امتیازات راه آهن

از نیمه قرن بیستم به بعد طول خطوط راه آهن در کشورهای صنعتی به مرور کاهش یافت که این کاهش بیش از سایر کشورها بوده است. علت اصلی این کاهش چه بود؟

– کاهش نسبی ترافیک در خطوط درجه 2 و 3 راه آهن
– توسعه سایر انواع ترابری از جمله حمل و نقل هوایی، جاده ای و حمل مواد سوختی با لوله
– افزایش تعداد اتومبیل های شخصی

ولی اشباع خطوط هوایی، مخارج سنگین احداث بزرگ راه ها و زمان زیادی که برای رفتن از مرکز شهر به فرودگاه ها لازم است از جمله دلایل رونق دوباره راه آهن است.

از جمله ویژگی های منحصر به فرد راه آهن می توان موارد زیر را ذکر کرد:

1 . چرخش چرخ های با طوقه فلزی روی دو راه باریک فلزی به نام ریل به دلیل تماس دو فلز مقاومت کمی که در برابر چرخش ایجاد می کند (کمتر از 3 کیلو گرم برای هر تن)، بنابراین توان جابجایی بارهایی به مراتب سنگین تری در مقایسه با جاده ها را دارند.

2 . راه آهن در مورد خدمات مسافربری قابلیت حمل تعداد زیادی مسافر را دارد.

3 . تردد قطار به علت وجود ریل ها فقط یک درجه آزادی بیشتر ندارند. بنابراین از هر وسیله دیگر برای بهره برداری خودکار مناسب تر می باشد.

4 . راه آهن به فراز و نشیب بسیار حساس بوده و ساخت آن خاک برداری، خاک ریزی، پل و تونل های زیادی را ایجاب می کند، ولی این مخارج فقط خاص راه آهن نیست. تجربه نشان می دهد که در شرایط مساوی یک بزرگراه چهار خطه در حدود 50 درصد گران تر از راه آهن تمام می شود.

5 . هدایت دقیق لوکوموتیو و واگن ها که به وسیله شکل خاص ریل و طوقه چرخ صورت می گیرد و امکان استفاده از تمام عرض راه یا تونل و یا پل را می دهد. به عنوان مثال فاصله دو قطار سریع به عرض 3.15 متر و به سرعت 140 کیلومتر بر ساعت فقط 20 سانتی متر می باشد.

امتیازهایی که برای راه آهن می توان نام برد عبارتند از:

سرعت: سرعت متوسط قطارها معادل 130 کیلومتر بر ساعت است و قطارهای سریع معمولی نیز در فرانسه با متوسط سرعت 140 تا 160 کیلومتر بر ساعت حرکت می کنند.

ایمنی: راه آهن مطمئن ترین وسیله ترابری است. تلفات راه آهن به طور متوسط کمتر از یک کشته به ازای هر یک میلیارد مسافر- کیلومتر است، این در حالی است که برای جاده این عدد بیش از 100 کشته و برای حمل و نقل هوایی حدود 25 کشته است.

نظم در ساعات رفت و برگشت: راه آهن بدون شک منظم ترین وسیله حمل و نقل است. آمار نشان می دهد که درصد قطارهای بین شهری که بیش از 15 درصد تأخیر دارند از 2 درصد کمتر است.

راحتی: آمار نشان می دهد که در زمان های مساوی کمترین خستگی در مسافرت با قطار است.

ظرفیت بالا: راه آهن مناسب ترین وسیله برای انتقال تعداد زیادی مسافر و یا حمل مقدار زیادی بار است.

مصرف انرژی کمتر: برای شرایط ترافیک مساوی در حمل ونقل ریلی، نصف حمل ونقل جاده ای انرژی مصرف می شود، در این مقایسه هواپیما 5 تا 7 برابر بیشتر از قطار انرژی مصرف می کند.

آلودگی کمتر محیط: قطار برقی هیچ آلودگی تولید نمی کند و قطارهای دیزلی نیز نسبت به اتومبیل و در شرایط ترافیکی مساوی، 15 درصد آلودگی کمتری تولید می کنند.

نیاز به حریم کمتر: حریم اشغال شده زمینی در راه آهن بسیار کمتر از سایر سیستم های حمل و نقل است (حریم جاده سه برابر حریم راه آهن).

هزینه کمتر: هزینه راه آهن در مقایسه با سایر سیستم های حمل و نقل کمتر است.

منبع: جزوه مهندسی راه آهن مهندس رامین عابدیان

نویسنده

مجید غواصیه
فارغ التحصیل کارشناسی مهندسی عمران از دانشگاه شیراز هستم. موضوعات مورد علاقه من راه سازی، حمل و نقل، مهندسی ترافیک و مسائل مربوط به محیط زیست می باشد.

مشاوره از طریق واتساپ