از تاریخچه راه آهن ، خصوصیات و امتیازات آن بدانید

در این پست تصمیم داریم به تاریخچه راه آهن در ایران و جهان بپردازیم. سپس یکی از شاهکارهای مهندسی استان مازندران، پل ورسک را بررسی خواهیم کرد و در انتها خصوصیات و امتیازات راه آهن را برمی شماریم. با ما همراه باشید.

تاریخچه راه آهن

تاریخچه راه آهن در جهان به پیش از انقلاب صنعتی بر می گردد. جایی که نخستین قطار با نیروی اسب جابه جا می گردید. ریل های این مسیر در ابتدا از چوب و سپس از چدن بودند.

نخستین راه آهن جهان در ۷ سپتامبر ۱۸۲۵ در انگلستان بین Stockton و Darhington به مسافت ۳۹ کیلومتر توسط ژرژ استفنسون ساخته شد. پس از آن ساخت راه آهن در دیگر کشورهای جهان به ویژه در اروپا آغاز گشته و در کمترین زمان گسترش یافت.

خط آهن بروکسل به Malines در ۱۸۳۵، خط آهن نورمبرگ به Furth در سال ۱۸۳۵، مسیر پاریس به  Pecq در سال ۱۸۳۷، خط آهن اسپانیا ( Tarragone-Reuss ) در سال ۱۸۳۶ و خط آهن روسیه (سن پطرزبورگ به Tsarskoie selok) در سال ۱۸۳۸، نمونه هایی از فراگیرشدن این صنعت می باشد. پس از جنگ جهانی اول، راه آهن سازی شاخص پیشرفت هر کشور به شمار می آمد. ساخت راه آهن در آن سال ها برای هر کشوری نمادی از اراده ملی به حساب می آمد. در سال ۱۹۳۸ طول خطوط راه آهن در کشورهای پیشرفته مطابق جدول ۱ بوده است.

تاریخچه راه آهن

جدول ۱ . طول خطوط راه آهن کشور های پیشرفته در سال ۱۹۳۸

تاریخچه راه آهن در ایران

در ایران نخستین بار در سال ۱۸۸۸ ( ۱۲۶۷ خورشیدی) خط راه آهن تهران – ری توسط برادران بلژیکی بواتال به طول ۸ کیلومتر ساخته شد. در ۱۹۱۵ راه آهن تبریز به جلفا با طول ۱۴۶ کیلومتر به دست روس ها ساخته شد. در سال ۱۹۱۶ ( ۱۲۹۵خورشیدی) خط آهنی بین کویته پاکستان تا زاهدان به طول ۹۲ کیلومتر با پهنای ۱۶۷۶ میلی متر بدست انگلستان توسط سربازان هندی ساخته شد. در سال های ۱۲۹۵ تا ۱۲۹۸ خورشیدی چند خط آهن در حوالی بوشهر و برازجان به طول ۴۱ کیلومتر توسط سربازان هندی و کارگران ایرانی برای انگلیسی ها ساخته شد. احتمالاً برای برداشت نفت و یا پشتیبانی پلیس جنوب، این خطوط ساخته شد. چون ساختار آن بسیار ضعیف بود در مدت کوتاهی آن خط برچیده شد. هیچ ایرانی بر روی این خطوط سفری انجام نداد.

در سال ۱۳۱۴ خورشیدی ساخت راه آهن سراسری در مجلس به تصویب رسید. در ۲۳ مهر ۱۳۱۶ کلنگ آن در ایستگاه تهران به زمین زده شد. در سوم شهریور ۱۳۱۷ این راه آهن سراسری از بندر ترکمن تا بندر امام خمینی به طول ۱۳۹۱ کیلومتر که از تهران تا بندر ترکمن به طول ۴۶۱ کیلومتر و از تهران تا بندر امام خمینی ۹۳۱ کیلومتر بود، به بهره برداری رسید.

پل وِرِسک

این پل (شکل ۱) از شاهکارهای مهندسی زمان خویش به حساب می آمد که در زمان حکومت رضا شاه در ایران توسط آلمانی ها و در طول جنگ جهانی دوم در شهرستان سواد کوه استان مازندران و به رهبری سرمهندس اتریشی خود یعنی والتر اینگر ساخته شد. این پل راه ارتباطی راه آهن سراسری شمال جنوب بوده که با شگفتی تمام و با ابزارآلات بسیار ساده مانند دینامیت، دریل دستی ساخته شده بود و در ساخت آن هیچ سازه فلزی استفاده نشده است. این پل دوران جنگ جهانی دوم پل پیروزی نامیده می شد. رضا شاه شخصاً برای افتتاح این پل به سوادکوه همان زادگاه خویش رفت و به دستور او سرمهندس اتریشی موظف شد تا در هنگام عبور اولین قطار از روی پل، بر روی آن قرار گرفته تا در صورت تخریب پل، اولین شخص کشته شده خود او باشد.

این بنا از ملات سیمان و شن شسته شده و آجر ساخته شده است. پل ورسک دارای ۶۶ متر دهانه قوس اصلی و ۱۱۰ متر ارتفاع از ته دره می باشد و طول کلی این پل ۷۲.۳ متر می باشد. هزینه ساخت آن در زمان خود بالغ بر دو میلیون و ۶۱۱ هزار تومان بوده است.

پل ورسک

پل ورسک

شکل ۱ – پل ورسک

خصوصیات، ویژگی ها و امتیازات راه آهن

از نیمه قرن بیستم به بعد طول خطوط راه آهن در کشورهای صنعتی به مرور کاهش یافت که این کاهش بیش از سایر کشورها بوده است. علت اصلی این کاهش چه بود؟

– کاهش نسبی ترافیک در خطوط درجه ۲ و ۳ راه آهن
– توسعه سایر انواع ترابری از جمله حمل و نقل هوایی، جاده ای و حمل مواد سوختی با لوله
– افزایش تعداد اتومبیل های شخصی

ولی اشباع خطوط هوایی، مخارج سنگین احداث بزرگ راه ها و زمان زیادی که برای رفتن از مرکز شهر به فرودگاه ها لازم است از جمله دلایل رونق دوباره راه آهن است.

از جمله ویژگی های منحصر به فرد راه آهن می توان موارد زیر را ذکر کرد:

۱ . چرخش چرخ های با طوقه فلزی روی دو راه باریک فلزی به نام ریل به دلیل تماس دو فلز مقاومت کمی که در برابر چرخش ایجاد می کند (کمتر از ۳ کیلو گرم برای هر تن)، بنابراین توان جابجایی بارهایی به مراتب سنگین تری در مقایسه با جاده ها را دارند.

۲ . راه آهن در مورد خدمات مسافربری قابلیت حمل تعداد زیادی مسافر را دارد.

۳ . تردد قطار به علت وجود ریل ها فقط یک درجه آزادی بیشتر ندارند. بنابراین از هر وسیله دیگر برای بهره برداری خودکار مناسب تر می باشد.

۴ . راه آهن به فراز و نشیب بسیار حساس بوده و ساخت آن خاک برداری، خاک ریزی، پل و تونل های زیادی را ایجاب می کند، ولی این مخارج فقط خاص راه آهن نیست. تجربه نشان می دهد که در شرایط مساوی یک بزرگراه چهار خطه در حدود ۵۰ درصد گران تر از راه آهن تمام می شود.

۵ . هدایت دقیق لوکوموتیو و واگن ها که به وسیله شکل خاص ریل و طوقه چرخ صورت می گیرد و امکان استفاده از تمام عرض راه یا تونل و یا پل را می دهد. به عنوان مثال فاصله دو قطار سریع به عرض ۳.۱۵ متر و به سرعت ۱۴۰ کیلومتر بر ساعت فقط ۲۰ سانتی متر می باشد.

امتیازهایی که برای راه آهن می توان نام برد عبارتند از:

سرعت: سرعت متوسط قطارها معادل ۱۳۰ کیلومتر بر ساعت است و قطارهای سریع معمولی نیز در فرانسه با متوسط سرعت ۱۴۰ تا ۱۶۰ کیلومتر بر ساعت حرکت می کنند.

ایمنی: راه آهن مطمئن ترین وسیله ترابری است. تلفات راه آهن به طور متوسط کمتر از یک کشته به ازای هر یک میلیارد مسافر- کیلومتر است، این در حالی است که برای جاده این عدد بیش از ۱۰۰ کشته و برای حمل و نقل هوایی حدود ۲۵ کشته است.

نظم در ساعات رفت و برگشت: راه آهن بدون شک منظم ترین وسیله حمل و نقل است. آمار نشان می دهد که درصد قطارهای بین شهری که بیش از ۱۵ درصد تأخیر دارند از ۲ درصد کمتر است.

راحتی: آمار نشان می دهد که در زمان های مساوی کمترین خستگی در مسافرت با قطار است.

ظرفیت بالا: راه آهن مناسب ترین وسیله برای انتقال تعداد زیادی مسافر و یا حمل مقدار زیادی بار است.

مصرف انرژی کمتر: برای شرایط ترافیک مساوی در حمل ونقل ریلی، نصف حمل ونقل جاده ای انرژی مصرف می شود، در این مقایسه هواپیما ۵ تا ۷ برابر بیشتر از قطار انرژی مصرف می کند.

آلودگی کمتر محیط: قطار برقی هیچ آلودگی تولید نمی کند و قطارهای دیزلی نیز نسبت به اتومبیل و در شرایط ترافیکی مساوی، ۱۵ درصد آلودگی کمتری تولید می کنند.

نیاز به حریم کمتر: حریم اشغال شده زمینی در راه آهن بسیار کمتر از سایر سیستم های حمل و نقل است (حریم جاده سه برابر حریم راه آهن).

هزینه کمتر: هزینه راه آهن در مقایسه با سایر سیستم های حمل و نقل کمتر است.

منبع: جزوه مهندسی راه آهن مهندس رامین عابدیان

مطالعه بیشتر