نحوه نگارش پایان نامه ارشد و دکتری و نکات مربوط به آنها (۱)

4147

در این نوشتار که شامل دو بخش است و بخش دوم آن را هم می توانید با کلیک بر اینجا مطالعه نمایید به نحوه نگارش پایان نامه کارشناسی ارشد و دکتری و نکات مربوط به آن می پردازیم.

نگارش پایان نامه و دفاع از آن یکی از شــرایط فراغــت از تحصیل در دوره هــای تحصیلات تکمیلی (کارشناســی ارشــد و دکتری) است. پایان نامه در واقع گزارشــی مفصل از پژوهشی مستقل است، که با نظارت اســتادان راهنما و مشــاور، از ســوی دانشــجو اجرا شده و در نهایت نوشــته شده است. این گزارش باید دارای مشــخصاتی باشــد که آن را ابتدا از نظر اســتادان راهنما و مشــاور و ســپس نزد هیئــت داوران قابل قبول سازد. اما از آنجا که معمولا نگارش پایان نامه نخســتین کار تحقیقی مفصل و جدی دانشــجویان اســت، اغلب آنان در انجام این کار با دشواری هایی مواجه می شوند. برای حل این مشــکلات، دانشــجویان باید با فرایند تدوین و نگارش پایان نامه آشنا شوند، و از مهارت های لازم در این خصوص بهره مند باشــند.

بر این اساس، پست حاضر با هدف ترسیم تصویری کلی از این فرایند، گام های اصلی آن را در ده مقوله طبقه بندی می کند، و نکاتی را در هر مورد مطرح می ســازد. مراحل مورد بحث در این مقاله عبارتند از: انتخاب موضوع، تدوین و نگارش پروپوزال، بررسی و مرور پیشینه پژوهش، گردآوری و تحلیل داده ها، ارائه یافته ها و تفســیر نتایج، نگارش متن اصلی، حضور در جلسه دفاع، پس از جلسه دفاع، اخلاق پژوهش، و سایر موارد ( تعامل با استاد راهنما و موارد مشابه.)

نحوه نگارش پایان نامه

شکل ۱

مقدمه

در اغلب دانشــگاه های دنیا یکی از شــرایط دریافت درجه کارشناسی ارشــد و دکتری ارائه گزارشی مکتوب از یک کار پژوهشی مستقل و مفصل اســت، که دانشــجو با راهنمایی حداقل یکی از استادان اجرا کرده باشد. معمولا این گزارش مکتوب را در مقطع کارشناسی ارشد پایان نامه و در مقطع دکتری رســاله می نامند. البته در زبان فارســی اغلب واژه پایان نامه عام تر است و درباره رساله های دکتری نیز به کار می رود. در بســیاری از دانشــگاه ها علاوه بر ارائه این گزارش مکتوب، لازم است دانشجو با حضور در جلسه دفاع گزارشی شفاهی نیز از عملکرد خود ارائه دهد و پاســخگوی پرســش های داوران نیز باشــد. از این رو، تنها ارائه متن پایان نامه شرط کافی برای احراز مدرک کارشناســی ارشــد و دکتری نیست و دانشــجو باید در حضور داوران توانایی خود را درباره موضوع مورد پژوهش نشان دهد. بر این اساس، موفقیت در پایان نامه نویسی فرایندی است که ماه ها زمان می برد و در اجرای آن افراد متعددی نقش دارند.

گذر از این مرحله در دوره کارشناســی ارشــد به شش تا نه ماه زمان نیاز دارد. اما در دوره دکتری، بسته به شیوه تدریس در این دوره، اجرای پژوهش، تدوین و نگارش پایان نامه در مجموع بین سه تا پنج سال، و گاهی حتی بیشتر از آن، طول می کشد. در برخی از کشورها، مثل ایران، دوره دکتری شامل دو بخش اصلی آموزش و پژوهش اســت. دوره آموزش که مســتلزم گذراندن واحدهای مشــخصی است، برای دو سال نخست پیش بینی شده و دو سال بعد، پس از موفقیت در آزمون جامع، مربوط به اجرای پژوهش و تدوین رساله است. اما در برخی از کشورها، مثل انگلستان، که دوره دکتری در آن ها پژوهش محور اســت، دانشــجویان از ابتدای دوره، پژوهش خود را آغاز می کنند. آنان سه سال نخست را به اجرای پژوهش (ارائه پروپوزال، مرور پیشــینه، گردآوری و تحلیل داده ها) و ســال چهارم را به تدوین و نگارش متن نهایی رســاله می پردازند. از این رو، زمان لازم برای نگارش پایان نامه دکتری، بسته به شیوه مرسوم دانشگاه ها، بین سه تا پنج سال متغیر است.

در این نوشتار فرایند نگارش پایان نامه و رســاله در ده مقوله اصلی طبقه بندی شــده که عبارتند از: انتخاب موضوع، تدوین و نگارش پروپوزال، بررســی و مرور پیشــینه پژوهش، گردآوری و تحلیل داده ها، ارائه یافته ها و تفســیر نتایج، نگارش متن اصلی، حضور در جلســه دفاع، پس از جلســه دفاع، اخلاق پژوهش، و ســایر موارد ( تعامل با اســتاد راهنما و موارد مشابه.)

تعریف پایان نامه و رساله

همانطور که گفته شــد، نگارش پایان نامه یکی از الزامات تحصیل در دوره های تحصیلات تکمیلی (کارشناســی ارشد و دکتری) اســت. پایان نامه که در واقع گزارش مفصلی از یک کار پژوهشــی مستقل است باید دارای مشخصات و ویژگی هایی باشد که آن را از نظر اســتادان راهنما و مشــاور و سپس نزد داوران قابل قبول ســازد. اما از آنجا که معمولا اجرای پایان نامه نخستین کار پژوهشی دانشجویان اســت، اغلب آنان در انجام این کار با دشــواری های متعدد مواجه می شوند.

خوشــبختانه راهنمایی استادان راهنما و مشاور تا حد زیادی از این دشــواری ها می کاهد. از ســوی دیگر تاکنون کتاب های متعددی درخصوص نحوه نگارش پایان نامه منتشر شده که مطالعه این کتاب ها نیز می تواند برای دانشجویان بسیار مفید باشد. نایب پور و بریری (۱۳۸۷، ص ۱۷) به نقل از کیوی (۱۳۸۳) پایان نامه را این گونه تعریف می کند: «پایان نامه گزارشــی اســت کامل، از فرایند یافتن پاسخ یک پرسش یا یافتن راه حل یک مســئله که محققی آن را بر عهده گرفته و به پایان رسانده است، مشروط بر اینکه همه مراحل تحقیق را از زمانی که به شکل پرسش یا مسئله بوده، تا وقتی که به شکل نتایج مدون و مرتب که با تجزیه و تحلیل اعداد و مستدل شده است، را در بر گیرد».

مراحل اصلی اجرای پژوهش و نگارش پایان نامه عبارتند از: انتخاب موضوع، بررسی سابقه و پیشینه موضوع، اجرای پژوهش (انتخاب روش و جامعه پژوهش، نمونه گیری، گردآوری و تحلیل داده هاســت)، تدوین پایان نامه و نگارش متن آن، و ســرانجام ارائه گزارش شفاهی در جلسه دفاع و پاسخگویی به داوران.

جایگاه پایان نامه در تولید دانش

حجم عمده ای از پژوهش های دانشــگاهی در قالب پایان نامه ها انجام می شــوند و بسیاری از مقالات علمی مستخرج از همین پایان نامه ها و رســاله ها هســتند. از ایــن رو، نگارش پایان نامه نقش مهمی در تولید دانــش جدید دارند. به بیان دیگر، پایان نامــه نه تنها تمرین پژوهش برای دانشجویان است، خود یکی از روش های تولید دانش جدید محسوب می شود. تنها نکته ای که ممکن است سودمندی پایان نامه ها را در این فرایند تا حدودی کمرنگ سازد، عدم انتشار آنها در سطح وسیع است. زیرا معمولا علاوه بر نسخه ای که به داور برای ارزیابی ارائه می گردد، فقط چند نسخه محدود از هر پایان نامه تکثیر می شود.

معمولا یک نسخه در گروه آموزشی و دانشکده، نسخه ای دیگر در کتابخانه دانشگاه محل تحصیل دانشــجو و چند نســخه دیگر نیز نزد استاد راهنما و مشــاور می ماند. در نهایت نسخه ای از هر پایان نامه در مراکز ملی علمی کشــورها به امانت داده می شود. مثلا در ایران نسخه ای از تمام پایان نامه های دانشجویان سراسر کشور و دانشجویان ایرانی خارج از کشور در پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) نگهداری می شود. بنابراین، در مجموع شاید حدود ده نسخه از هر پایان نامه تکثیر شــود و این مســئله از سطح دســترس پذیری محتوای پایان نامه ها می کاهد. با این حال، استخراج مقاله از پایان نامه ها راهکار مؤثری برای ارتقای ســطح دســترس پذیری اطلاعات آنهاست. در برخی از دانشگاه ها نیز امروزه متن کامل پایان نامه ها به صورت الکترونیکی نگهداری می شود و با رعایت مقررات خاص امکان دسترسی به این آثار به صورت الکترونیکی پیش بینی شده است.

نقش استاد راهنما، مشاور و داور

استادان راهنما ،مشاور و داور، نقش های ویژه ای در فرایند نگارش پایان نامه دارند. نقش استاد راهنما در این میان بسیار ممتاز است، زیرا بیشــترین تعامل را با دانشــجو در تمام مراحل کار دارد و می تواند با رهنمود های خود، دانشــجو را به مسیر درست پژوهش هدایت کند. البته نباید فراموش کرد که در نهایت مسئولیت اصلی هر پایان نامه با خود دانشجوست و استاد راهنما، همانطور که از نامش پیداست، فقط نقش راهنمایی دانشجو را بر عهده دارد.

استاد مشاور به عنوان ناظر بر فرایند اجرای پژوهش در مواردی که استاد راهنما تشخیص دهد، دیدگاه های مشورتی خود را در اختیار اســتاد راهنما و دانشــجو قرار می دهد. اما معمولا تصمیم گیرنده اصلی در هدایت پایان نامه، اســتاد راهنماســت و استاد مشاور بیشتر درباره کلیات موضوع، روش تحقیق و چگونگی مرور منابع یا موارد مشابه دیدگاه های خود را ارائه می دهد. البته این نقش مشاوره ای به هیچ وجه به معنای کم اهمیت بودن جایگاه اســتاد مشــاور در فرایند پژوهش و تدوین پایان نامه نیســت. بلکه این نوع تقسیم بندی کار، به نوعی نشان از ســهم بیشــتری است که از استاد راهنما انتظار می رود و دانشــجو نباید برای تمام جزئیات کار خود به استاد مشاور مراجعه کند. البته در عمل بســیار دیده شده اســت که استادان مشاور با حوصله فراوان و با ســخاوتمندی قابل تقدیری در تمام مراحل تحقیق، دانشجویان را از دانش و تخصص خود بهره مند ســاخته اند، و به نوعی همچون اســتاد راهنمای دوم هدایت پایان نامه را همراه با استاد راهنمای اصلی بر عهده داشته اند.

داوران، که حداقل یکی از آنان از دانشگاه دیگری انتخاب می شود، در زمینه موضوع مورد مطالعه تخصص کافی دارند و خود صاحب آثار و تحقیقات متعددی در آن زمینه هستند. از این رو، انتظار می رود استادان داور با توجه به تجربه و تخصصی که دارند بتوانند پایان نامه یا رســاله ارائه شــده را منتقدانه و منصفانه ارزیابی کنند. متن پایان نامه یا رساله مدتی قبل از تاریخ دفاع برای داوران ارسال می شود تا آنان وقت کافی برای مطالعه آن داشــته باشــند. پس از مطالعه متن، آنان در جلســه دفاع حاضر می شوند و پس از شنیدن توضیحات دانشجو، پرسش های خود را مطرح می سازند و انتظار دارند دانشجو از عهده پاسخگویی به این پرسش ها برآید.

انتخاب موضوع پژوهش

معمولا نخســتین مشــکلی که دانشــجویان در خصوص نگارش پایان نامه با آن مواجه می شوند، انتخاب موضوع پژوهش است. در هر رشته علمی تقریبا درباره تمام موضوع های معروف قبلا پژوهشهای فراوانی انجام شــده است و یافتن موضوعی تازه که ارزش اجرای پژوهش مستقلی در حد یک پایان نامه تحصیلی را داشته باشد، کار ساده ای نیست. برای گذر از این مرحله، نوشتار حاضر پیشنهاد هایی ارائه می کند.

نخستین قدم در این کار شناسایی منابع هسته در رشته تحصیلی موردنظر است. منظور از منابع هسته منابعی اعم از کتاب و مجله اســت که بیشــترین استناد ها را به خود اختصاص می دهد و بیشترین تأثیر را در رشــته موردنظر داشته اند. برای شناسایی منابع مرتبط با موضوع لازم است دانشجویان با راهنمایی استادان راهنما و مشاور به جست و جو در پایگاه های اطلاعاتی، نمایه نامه ها و چکیده نامه های موضوعی رشــته خود بپردازند. این منابع ممکن اســت در داخل یا خارج از کشــور منتشر شده باشند. خوشــبختانه به مدد امکانات اینترنتی امروزه دسترسی به هر دو دسته از این منابع با سهولت بیشتری نسبت به گذشته میسر است. برای تکمیل این جست و جو پیشنهاد می شود دانشجویان به شناسایی و بررسی فهرست کنفرانس ها و همایش های جاری در رشته و موضوعات مورد بحث در آن ها نیز اقدام کنند.

همچنین، شناسایی و بررسی پایگاه ها و فهرست پایان نامه های انجام شده موجود در مراکز اطلاعات ملی یا وبسایت های دانشگاه های معتبر مرتبط با رشــته در داخل و خارج کشــور نیز توصیه می شــود. ضمن آنکه امروزه جســت وجو در پایگاه های اطلاعاتی پژوهش های در دست اجرا در سطح داخل و خارج کشور نیز می تواند مفید باشد. مثلا به تازگی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران پایگاه جدیدی برای ثبت پیشنهاد های پژوهشی پایان نامه ها و اطلاعات مربوط به پایان نامه های در دست اجرا ایجاد کرده است. این پایگاه با عنوان «پایگاه ثبت اطلاعات پایان نامه ها و رســاله های تحصیلات تکمیلی کشــور» راه اندازی شده است. ســرانجام استفاده از اصطلاح نامه ها و منابع مشابه برای یافتن موضوعات مشابه و مرتبط و ترسیم ارتباط موضوعی بین آن ها نیز به انتخاب موضوع نهایی کمک می کند.

جدول ۱- نکات مربوط به انتخاب موضوع پایان نامه

انتخاب موضوع پایان نامه

تدوین و نگارش پروپوزال

تدویــن و نــگارش پروپوزال (طرح اولیه پژوهش) گام بعدی در فرایند پایان نامه نویسی اســت. در این طرح اولیه که معمولا بین ۱۰تا ۱۵ صفحه اســت، دانشــجو باید با کمک استاد راهنما به مسئله اصلی پژوهش، پرسش هایی که دارد، گاه فرضیه های اولیه، روش تحقیقی که قرار است مورد استفاده قرارگیرد و موارد مشابه اشاره کند. این طرح اولیه در واقع نشان دهنده مسیری است که دانشجو می خواهد در پژوهش خود طی کند، و پیش بینی نتایجی اســت که در پایان از این پژوهش به دســت خواهد آورد.

نگارش پایان نامه باید منســجم، دقیق و مبتنی بر اصولی که در هر دانشگاه برای آن پیش بینی شده است، نوشته شود. به رغم تمام تفاوت هایی که ممکن است این شیوه نامه ها در جزئیات داشــته باشــند، در کلیات آن ها نوعی توافق عام دیده می شود. به طوری که دانشــجو باید در طرح اولیه خود دلایل کافی بر اهمیت موضوع مورد مطالعه و ســودمندی نتایج آن ارائه کند. علاوه بر این باید به ســابقه موضوع و پژوهش های مرتبط نیز اشاره شود. مهم ترین پرسش ها که باید در این مرحله پاسخ داده شوند، در جدول شماره ۲ آمده است.

جدول ۲- نکات مربوط به تدوین و نگارش پروپوزال (طرح پژوهش)

نحوه نگارش پروپوزال

جست وجو در منابع و تدوین پیشینه پژوهش

بی تردید هیچ پژوهشــی در خلأ و بدون ارتباط با ســایر مطالعات انجام نمی شــود، و همواره هر محقق باید به نحوی پیوند تحقیق خود را با سایر تحقیقات نشان دهد. اساسا پژوهش خوب پژوهشی است که ادامه دهنده راهی باشد که دیگران پیموده اند، و خود نیز مبنای کارهای بعدی پژوهشگران آتی قرار گیرد. به بیان دیگر، هر طرح پژوهشی در شبکه ای از پیوند های میان مطالعات هم موضوع و مرتبط قرارمی گیرد، و ترسیم این پیوندها وظیفه ای است که در بخش مرور پیشینه پژوهش انجام می شود.

نگارش پایان نامه های تحصیلات تکمیلی نیز از این قاعده کلی مستثنی نیستند، و باید به نحوی پیوند موضوع خود را با آثار قبلی نشان دهند. در اغلب رشــته ها، به ویژه در رشــته های علوم انســانی و اجتماعی، این پیوند معمولا در فصل دوم پایان نامه ها ترســیم می شود، و اغلب با عنــوان ادبیــات تحقیق معرفی می گردد.

برای بررســی پیشــینه موضوع تحقیق، دانشــجو باید با تعیین دقیق حوزه مورد مطالعه و اســتفاده از کلیدواژه های اصلی به پایگاه ها و بانک های اطلاعاتی مراجعه کند و به کاوشی عمیق و همه جانبه بپردازد. به سخنی دیگر، در این مرحله باید پژوهشگر به تدوین استراتژی جست و جو بپردازد. استراتژی جست و جو به معنای شناسایی مناسب ترین کلیدواژه ها و ترکیب آن ها به کمک عملگرهای منطقی است، تا بهترین نتیجه از جســت و جو در پایگاه های اطلاعاتی به دست آید. مثلا، اگر موضوع پژوهشی، بررسی رضایت کاربران از خدمات مرجع کتاب خانه های دانشگاهی است،

در این صورت سه کلیدواژه اصلی عبارتند از: «رضایت کاربران»، «کتابخانه های دانشگاهی» و «خدمات مرجع» ترکیب این ســه کلیدواژه با کمک عملگر ربطی «و» احتمالا نتایج مرتبطی در پی خواهد داشــت. چنانچه با ترکیب سه کلیدواژه نتیجه کافی حاصل نشود، آنگاه باید در جست و جوی دیگری یکی از آن ها را حذف کرد تا سطح جست و جو گسترده تر شود. درنهایت ترکیب این کلیدواژه ها و واژه های مرتبط دیگر می تواند نتایج خوبی به بار آورد. در مجموع برای تدوین پیشینه پژوهش، مهم ترین گام های مورد نیاز در این مرحله از نگارش پایان نامه در جدول شماره ۳ آمده است.

جدول ۳- نکات مربوط به تدوین پیشینه پژوهش و مرور نوشتارها

آموزش نگارش پایان نامه

گردآوری و تحلیل داده ها در نگارش پایان نامه

گردآوری و تحلیل داده های پژوهشی بخشی حیاتی و بنیادی در همه انواع تحقیقات علمی است. به بیان دیگر، در تمام پژوهش ها داده هایی گردآوری شــده و به شکلی تنظیم، خلاصه سازی، توصیف، مقایســه و در نهایت تحلیل و تفسیر می شوند. فقط نوع داده های گردآوری شده و چگونگی تحلیل آنها متفاوت اســت. گاه داده ها کمی و آماری و گاه کیفی و تفســیری اند. گاه از دل طرح ها و محیط های آزمایشــگاهی استخراج می شوند، و گاه در محیط واقعی و طبیعی به دست می آیند. ابزار گردآوری نیز بسیار متنوع است. مثلا در حوزه های علوم اجتماعی و انســانی معمولا مشــاهده، مصاحبه، پرسش نامه، اســناد و مدارک تاریخی، گروه های کانونی و موارد مشابه از اصلی ترین ابزارها محسوب می شوند. در مقابل علوم پایه و انواع رشته های مهندسی ابزارهای خاص خود را دارند. به هر حال، داده مورد نظر هرچه باشد و به هر شکل که گردآوری شود، باید در گردآوری و تحلیل آن اصول پایه رعایت شود. مهم ترین گام هایی که در این مرحله از نگارش پایان نامه برداشته می شود، در جدول شماره ۴ آمده است.

جدول ۴-  نکات مربوط به گردآوری و تحلیل داده ها

نکات نگارش پایان نامه

ارائه یافته ها و تفسیر نتایج در نگارش پایان نامه

بهترین مجموعه داده های گردآوری شــده اگر به دقت تحلیل نشوند و نتایج این تحلیل به روشــنی و با ذکر جزئیات کافی به خوانده ارائه نشود، عملا فرایند دشــوار گردآوری و تحلیل بی نتیجه مانده است. از ایــن رو دانشــجویان باید یافته ها و آموخته های خــود را از فرایند گردآوری و تحلیل داده ها به روشــنی و با دقــت کافی در پایان نامه نویسی در نظر بگیرند.

این مورد باید به نحوی باشــد کــه خواننده پایان نامــه بتوانــد تصویری از آنچه دانشــجو طــی اجرای پژوهش موفق به کشــف آن شده است، در ذهن خود ترسیم کند. یافته های ارائه شــده در پایان نامه باید مستند و به طور کامل متکی بر داده های گردآوری شده در همان پژوهش باشد. چنانچه قرار است مقایسه ای نیز میان یافته های پژوهش با آثار قبلی صورت پذیرد، این مقایســه فقط باید با آثاری صورت گیرد، که قبلا در فصل مربوط به «پیشینه پژوهش» به آن ها اشاره شده اســت. مهم ترین پرسش هایی که باید در این مرحله به آنها پاسخ داده شود، در جدول شماره ۵ آمده است.

جدول ۵- نکات مربوط به ارائه یافته ها، نتیجه گیری و تفسیر نتایج

نحوه نوشتن پایان نامه

منبع:

  • صد نکته در پایان نامه نویسی، دکتر یزدان منصوریان عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت معلم تهران
مجید غواصیه

فارغ التحصیل کارشناسی مهندسی عمران از دانشگاه شیراز هستم. موضوعات مورد علاقه من راه سازی، حمل و نقل، مهندسی ترافیک و مسائل مربوط به محیط زیست می باشد.

    نوشته‌های مرتبط

    قوانین ارسال دیدگاه

    • دیدگاه های فینگلیش تایید نخواهند شد.
    • دیدگاه های نامرتبط به مطلب تایید نخواهد شد.
    • از درج دیدگاه های تکراری پرهیز نمایید.
    دیدگاه‌ها

    دیدگاه

    avatar
      مشترک شوید  
    اطلاع رسانی کن